ผู้ถือหุ้นต่างชาติและธุรกิจคนต่างด้าว

เพราะกฎหมายว่าด้วยการประกอบธุรกิจของคนต่างด้าวนิยาม นิติบุคคลต่างด้าว จากทุนของผู้ถือหุ้นที่ไม่มีสัญชาติไทยตั้งแต่กึ่งหนึ่งขึ้นไป บริษัทที่ทุนต่างชาติหยุดอยู่ต่ำกว่ากึ่งหนึ่งจึงยังถือเป็นนิติบุคคลไทยและประกอบกิจการในบัญชีที่สงวนไว้ได้โดยไม่ต้องขออนุญาตเป็นรายกรณี ตัวเลขสี่สิบเก้าจึงเป็นเพียงวิธีพูดถึงเพดานนั้นให้ปลอดภัย ข้อควรระวังคือการนับดูที่ทุนจริง ไม่ใช่จำนวนหัวผู้ถือหุ้น และหุ้นบุริมสิทธิที่ให้สิทธิออกเสียงต่างจากหุ้นสามัญอาจทำให้ภาพอำนาจควบคุมไม่ตรงกับสัดส่วนทุนที่เห็น

การถือหุ้นแทนโดยผู้ถือหุ้นไทยไม่ได้ลงเงินจริงเป็นความผิดตามกฎหมายทั้งฝ่ายที่ถือแทนและฝ่ายที่ให้ถือแทน และร่องรอยมักปรากฏในสมุดบัญชีก่อนที่อื่น เช่น เงินค่าหุ้นที่ไหลเข้าและออกในวันเดียวกัน เงินให้กู้ยืมกรรมการที่มีจำนวนเท่ากับค่าหุ้นพอดี ผู้ถือหุ้นไทยที่ไม่เคยรับเงินปันผลเลยทั้งที่บริษัทมีกำไรสะสม หรือหนังสือมอบฉันทะที่ให้ฝ่ายต่างชาติออกเสียงแทนทุกครั้ง สิ่งที่ทำได้จริงคือให้ทุกคนลงเงินตามจริง เก็บหลักฐานเส้นทางเงิน และให้สิทธิประโยชน์ตามสัดส่วนที่ถืออย่างสม่ำเสมอ

เมื่อบริษัทมีผู้ถือหุ้นเป็นคนต่างด้าวร่วมอยู่ด้วย นายทะเบียนสามารถขอให้ผู้ถือหุ้นสัญชาติไทยแสดงหลักฐานแหล่งที่มาของเงินที่นำมาลงทุนได้ ทั้งตอนจดทะเบียนตั้งบริษัทและตอนเพิ่มทุน หลักฐานที่ใช้ได้จริงคือหนังสือรับรองยอดเงินฝากจากธนาคาร สำเนาสมุดบัญชีย้อนหลังที่เห็นการสะสมเงิน เอกสารการขายทรัพย์สินที่ได้เงินมา หรือหลักฐานเงินได้ที่ยื่นภาษีไว้แล้ว ในทางบัญชีควรเตรียมล่วงหน้า เพราะเงินที่เพิ่งโอนเข้าบัญชีก่อนวันจดทะเบียนไม่กี่วันโดยไม่มีที่มาจะอธิบายยากที่สุด

ใบอนุญาตเป็นการขออนุญาตเป็นรายกรณีสำหรับกิจการที่กฎหมายสงวนไว้ ต้องเสนอรายละเอียดกิจการ เงินลงทุนขั้นต่ำ การจ้างงาน และการถ่ายทอดความรู้ให้คณะกรรมการพิจารณา ส่วนหนังสือรับรองใช้กับกรณีที่ผู้ประกอบการมีสิทธิอยู่แล้วโดยผลของสนธิสัญญาหรือการส่งเสริมการลงทุน เช่น สนธิสัญญาไมตรีระหว่างไทยกับสหรัฐอเมริกา หรือกิจการที่ได้รับบัตรส่งเสริม จึงเป็นการรับรองสิทธิที่มีอยู่มากกว่าการขออนุญาตใหม่ ผลต่อบัญชีต่างกันตรงเงื่อนไขที่ต้องรายงานและทุนขั้นต่ำที่ต้องนำเข้าตามกำหนดเวลา

เงินทุนที่นำเข้าจากต่างประเทศต้องเห็นเส้นทางชัดเจนว่าโอนเข้ามาในนามผู้ถือหุ้นรายใด เพื่อชำระค่าหุ้นจำนวนเท่าใด และภายในกำหนดเวลาที่เงื่อนไขระบุ ในสมุดบัญชีจึงต้องแยกให้ออกระหว่างเงินค่าหุ้น เงินกู้ยืมจากบริษัทแม่ และเงินทดรองที่จะคืน เพราะสามอย่างนี้ให้ผลทางภาษีและทางกฎหมายต่างกันอย่างสิ้นเชิง เอกสารที่ควรเก็บคู่กันคือใบแจ้งรายการโอนเงินจากต่างประเทศที่ระบุวัตถุประสงค์ หลักฐานการออกใบหุ้น และมติที่ประชุมที่รองรับรายการนั้น

เงื่อนไขแนบท้ายมักกำหนดให้รายงานการดำเนินงานตามรอบ เก็บอัตราส่วนหนี้สินต่อทุนไม่ให้เกินที่กำหนด รักษาระดับการจ้างงาน และประกอบกิจการเฉพาะขอบเขตที่ได้รับอนุญาต ฝ่ายบัญชีจึงต้องออกแบบผังบัญชีให้แยกรายได้ตามประเภทกิจกรรมได้ตั้งแต่ต้น ไม่ใช่มานั่งแยกตอนสิ้นปี เพราะถ้ามีรายได้จากกิจกรรมนอกขอบเขตปนอยู่ในบัญชีเดียวกัน การพิสูจน์ว่าไม่ได้ทำเกินขอบเขตจะยากมาก และการต่ออายุหรือขอแก้ไขเงื่อนไขจะติดขัดตามไปด้วย

ช่วยได้ในกิจการที่อยู่ในประเภทที่เปิดให้ต่างชาติถือหุ้นข้างมากตามเงื่อนไขของบัตรส่งเสริม แต่ไม่ได้เปิดทุกกิจการโดยอัตโนมัติ และมาพร้อมภาระที่ต้องแลก เช่น การลงทุนขั้นต่ำ เครื่องจักรหรือเทคโนโลยีตามที่กำหนด และการรายงานความคืบหน้าตามกำหนดเวลา ในมุมบัญชี สิทธิประโยชน์ทางภาษีทำให้ต้องกั้นบัญชีของโครงการที่มีบัตรส่งเสริมไม่ให้ปะปนกับกิจกรรมนอกโครงการ รวมถึงการปันส่วนค่าใช้จ่ายร่วมด้วยเกณฑ์ที่อธิบายได้ มิฉะนั้นสิทธิที่ได้มาจะกลายเป็นประเด็นตอนถูกตรวจ

การถือครองที่ดินของนิติบุคคลที่มีทุนต่างชาติถูกจำกัดอย่างเข้มงวด และการตั้งบริษัทขึ้นเพื่อถือที่ดินแทนคนต่างชาติเป็นสิ่งที่พนักงานเจ้าหน้าที่ตรวจสอบเป็นพิเศษ ทางเลือกที่ใช้กันในทางปฏิบัติคือการเช่าระยะยาวที่จดทะเบียนต่อพนักงานเจ้าหน้าที่ หรือการได้สิทธิถือครองภายใต้เงื่อนไขส่งเสริมการลงทุนเฉพาะกรณี ในทางบัญชี สัญญาเช่าระยะยาวต้องพิจารณาการรับรู้สินทรัพย์สิทธิการใช้และหนี้สินตามสัญญาเช่าตามมาตรฐานที่กิจการถือปฏิบัติ พร้อมกับอากรแสตมป์และค่าธรรมเนียมจดทะเบียนที่เกิดขึ้นตอนทำสัญญา

เงินปันผลที่จ่ายออกไปให้ผู้รับซึ่งไม่ได้ประกอบกิจการในประเทศไทยต้องหักภาษี ณ ที่จ่ายในอัตราที่ประมวลรัษฎากรกำหนด และอาจลดลงได้ตามอนุสัญญาภาษีซ้อนเมื่อผู้รับแสดงหลักฐานยืนยันการเป็นผู้มีถิ่นที่อยู่ทางภาษีซึ่งออกโดยหน่วยงานของประเทศคู่สัญญา สิ่งที่ต้องเตรียมคือมติที่ประชุมอนุมัติจ่ายปันผล การคำนวณจากกำไรสะสมที่จ่ายได้จริงหลังจัดสรรทุนสำรองตามกฎหมาย และหลักฐานการนำส่งภาษีในกำหนด จุดที่พลาดบ่อยคือจ่ายก่อนแล้วค่อยหาเอกสารรับรองถิ่นที่อยู่ ทำให้ต้องหักในอัตราปกติไปก่อนและตามขอคืนภายหลังซึ่งใช้เวลานาน

งานหลักเหมือนกัน คือปิดงบให้ผู้สอบบัญชีตรวจ จัดประชุมอนุมัติงบ นำส่งงบและบัญชีรายชื่อผู้ถือหุ้นต่อกรมพัฒนาธุรกิจการค้า และยื่นแบบภาษีเงินได้นิติบุคคล สิ่งที่เพิ่มเข้ามาคือความละเอียดของเอกสารประกอบ เช่น บัญชีรายชื่อผู้ถือหุ้นที่ต้องระบุสัญชาติให้ตรงกับความเป็นจริง รายงานตามเงื่อนไขใบอนุญาตหรือบัตรส่งเสริม การเปิดเผยรายการกับกิจการที่เกี่ยวข้องกันในต่างประเทศ และเอกสารกำหนดราคาโอนหากเข้าเกณฑ์ ซึ่งทั้งหมดควรรวบรวมระหว่างปีแทนการเร่งทำช่วงใกล้กำหนดยื่น