ผู้ถือหุ้นกับกรรมการ ขอบเขตอำนาจและข้อพิพาท

หนังสือรับรองบอกแค่ทุนจดทะเบียนและรายชื่อกรรมการ ตัวที่ระบุสัดส่วนหุ้นคือบัญชีรายชื่อผู้ถือหุ้นที่ยื่นไว้ล่าสุด คู่กับสมุดทะเบียนผู้ถือหุ้นที่บริษัทเก็บเอง ถ้าสองเล่มนี้ไม่ตรงกันให้ถือว่าเป็นสัญญาณอันตราย เพราะการโอนหุ้นที่ไม่ได้ลงสมุดทะเบียนมักถูกยกขึ้นโต้แย้งภายหลังว่าไม่สมบูรณ์ ควรไล่เอกสารโอนหุ้นย้อนหลังให้ครบทุกทอดก่อนทำอะไรต่อ

งานบริหารประจำวันอยู่ในมือกรรมการตามเงื่อนไขการลงนามในหนังสือรับรอง แต่เรื่องที่กระทบโครงสร้างต้องผ่านที่ประชุมผู้ถือหุ้น เช่น แก้ข้อบังคับ เพิ่มหรือลดทุน ควบรวม เลิกบริษัท หรืออนุมัติงบการเงิน หลายบริษัทเขียนเพดานวงเงินไว้ในข้อบังคับหรือมติคณะกรรมการเพิ่มด้วย เพื่อให้รู้ล่วงหน้าว่ารายการเกินเท่าไรต้องเข้าที่ประชุม

สิทธิที่ชัดที่สุดคือดูงบการเงินที่ผ่านการอนุมัติ รายงานการประชุม และสมุดทะเบียนผู้ถือหุ้น ส่วนเอกสารเชิงลึกอย่างใบสำคัญจ่ายรายตัวหรือสัญญากับคู่ค้า ไม่ใช่สิ่งที่ผู้ถือหุ้นเดินเข้าไปรื้อได้ตามใจ วิธีที่ได้ผลจริงคือยื่นคำขอเป็นหนังสือระบุรายการและช่วงเวลา แล้วถ้ายังถูกปฏิเสธจึงใช้ช่องทางตั้งผู้ตรวจสอบพิเศษหรือฟ้องเรียกเอกสารเป็นขั้นต่อไป

ถ้าไม่มีมติอนุมัติและไม่มีเอกสารรองรับ ทางบัญชีมักลงเป็นลูกหนี้กรรมการ ซึ่งทำให้เกิดสองผลพร้อมกัน คือฝ่ายสรรพากรอาจประเมินดอกเบี้ยที่ควรได้รับ และฝ่ายผู้ถือหุ้นอื่นใช้ตัวเลขก้อนนี้เป็นหลักฐานหลักเมื่อเกิดข้อพิพาท ทางออกคือปรับให้เป็นรูปแบบที่อธิบายได้ เช่น สัญญากู้ที่มีดอกเบี้ยและกำหนดชำระ หรือค่าตอบแทนกรรมการที่ผ่านมติและหักภาษีถูกต้อง

ใช้เสียงในที่ประชุมผู้ถือหุ้น โดยต้องเรียกประชุมให้ถูกวิธีตั้งแต่การบอกกล่าววันเวลา วาระ และการนับองค์ประชุม แล้วนำมติไปจดทะเบียนเปลี่ยนแปลงกรรมการที่กรมพัฒนาธุรกิจการค้า จุดที่พลาดกันบ่อยคือรีบประชุมโดยแจ้งไม่ครบ ทำให้อีกฝ่ายฟ้องเพิกถอนมติได้ทั้งชุด อีกจุดคือลืมเปลี่ยนผู้มีอำนาจกับธนาคาร ทำให้คนที่ถูกถอนยังสั่งจ่ายเงินได้อยู่

ทางที่เร็วที่สุดคือกลไกที่ตกลงกันไว้ล่วงหน้า เช่น ข้อกำหนดให้ฝ่ายหนึ่งเสนอราคาแล้วอีกฝ่ายเลือกซื้อหรือขายที่ราคานั้น หรือให้บุคคลที่สามชี้ขาดเฉพาะเรื่อง ถ้าไม่เคยเขียนไว้เลย ทางเลือกจะเหลือแค่เจรจาซื้อหุ้นกันเอง ขายกิจการทั้งก้อน หรือร้องขอให้เลิกบริษัทเพราะบริหารต่อไม่ได้ ซึ่งช้าและกินมูลค่าธุรกิจไปมาก

ข้อบังคับบริษัทเขียนเรื่องพื้นฐานได้ แต่เรื่องที่คนทะเลาะกันจริงมักไม่อยู่ในนั้น เช่น ใครทำงานประจำและได้เงินเดือนเท่าไร นโยบายจ่ายปันผล การห้ามไปทำธุรกิจแข่ง และทางออกเมื่อฝ่ายหนึ่งอยากเลิกทำ สัญญาระหว่างผู้ถือหุ้นจึงคุ้มค่าตั้งแต่ตอนที่ยังรักกันดี เพราะเป็นช่วงเดียวที่ทั้งสองฝ่ายยอมรับเงื่อนไขที่เป็นกลางได้

ที่ใช้ได้จริงคือฉบับที่ระบุวันเวลา สถานที่ ผู้เข้าประชุมและจำนวนหุ้นที่ถือ วาระตามที่บอกกล่าวไว้ ผลการลงมติเป็นจำนวนเสียง และลายมือชื่อประธาน ไม่ใช่ฉบับสรุปสั้นว่าที่ประชุมรับทราบ อีกเรื่องที่มองข้ามคือเก็บหลักฐานการบอกกล่าวประชุมไว้ด้วย เพราะข้อต่อสู้ที่พบบ่อยที่สุดไม่ใช่เนื้อหามติ แต่คือบอกกล่าวไม่ชอบ

การจ่ายปันผลเป็นมติที่ประชุมที่พิจารณาจากกำไรสะสมและสภาพคล่อง ฉะนั้นการไม่จ่ายเพียงอย่างเดียวยังไม่ใช่เรื่องผิด แต่ถ้ากำไรถูกดูดออกทางอื่นแทน เช่น ค่าตอบแทนกรรมการที่สูงผิดปกติ หรือรายการกับกิจการที่กรรมการมีส่วนได้เสีย นั่นคือประเด็นที่มีน้ำหนัก ให้เริ่มจากขอสำเนางบการเงินและรายละเอียดรายการกับบุคคลเกี่ยวโยงเป็นหนังสือก่อน

การเพิ่มทุนต้องเสนอหุ้นใหม่ให้ผู้ถือหุ้นเดิมตามสัดส่วนก่อน ถ้าไม่ได้เสนอหรือให้เวลาสั้นจนใช้สิทธิไม่ได้ทัน มตินั้นมีช่องให้โต้แย้ง สิ่งที่ต้องรวบรวมคือหนังสือบอกกล่าวประชุม รายงานการประชุมที่อนุมัติเพิ่มทุน หลักฐานการเสนอขายหุ้น และหลักฐานการชำระค่าหุ้นของผู้รับ เพราะการเพิ่มทุนที่ไม่มีการชำระเงินจริงเป็นประเด็นที่ตรวจพบได้จากงบการเงิน

ไม่ควร และในหลายกรณีเป็นเรื่องที่ถูกเรียกคืนประโยชน์ได้ ถ้ากรรมการเอาโอกาสทางการค้าหรือฐานลูกค้าของบริษัทไปใช้ วิธีจัดการที่สะอาดคือเปิดเผยส่วนได้เสียเป็นลายลักษณ์อักษร ให้ผู้ถือหุ้นอื่นพิจารณา และไม่เข้าร่วมลงมติในรายการที่ตนเกี่ยวข้อง ฝ่ายบัญชีควรตั้งรายการกับบุคคลเกี่ยวโยงเป็นหมวดแยกไว้ตั้งแต่ต้น เพื่อไม่ต้องมาสาวย้อนหลังตอนมีข้อพิพาท

บุคคลธรรมดาที่ขายหุ้นบริษัทจำกัดได้กำไรจากการขาย ส่วนต่างนั้นเป็นเงินได้ที่ต้องนำไปรวมยื่นภาษีเงินได้บุคคลธรรมดา และการโอนหุ้นมีเรื่องอากรแสตมป์ตามตราสารด้วย จุดที่ควรจัดการล่วงหน้าคือราคาซื้อขายที่อธิบายได้ เพราะหากตั้งราคาต่ำกว่ามูลค่าที่ควรเป็นอย่างมีนัยสำคัญ จะถูกตั้งคำถามเรื่องการประเมินราคาในภายหลัง