จัดตั้งสมาคมและมูลนิธิ: จดทะเบียนและธรรมาภิบาล

สมาคมตั้งอยู่บนฐานสมาชิกที่มีกิจกรรมร่วมกันและปกครองด้วยที่ประชุมใหญ่ ส่วนมูลนิธิตั้งอยู่บนฐานทรัพย์สินที่อุทิศไว้เพื่อวัตถุประสงค์ถาวรและปกครองด้วยคณะกรรมการ ถ้าเป้าหมายคือรวมกลุ่มวิชาชีพหรือชุมชนให้เลือกสมาคม ถ้าเป้าหมายคือบริหารกองทุนเพื่อการกุศลระยะยาวให้เลือกมูลนิธิ

นายทะเบียนกำหนดจำนวนขั้นต่ำและรูปแบบของทรัพย์สินที่รับได้ ซึ่งปรับได้ตามระเบียบและตามวัตถุประสงค์ที่ขอ จึงควรตรวจจำนวนที่ใช้บังคับกับกรมการปกครองหรือที่ทำการปกครองจังหวัดก่อนโอนเงิน ในทางปฏิบัติเงินฝากมีหลักฐานง่ายที่สุด ส่วนที่ดินต้องมีเอกสารสิทธิและการประเมินราคาแนบด้วย

เขียนให้แคบพอที่จะเห็นกิจกรรมจริงและกว้างพอให้ทำงานได้หลายปี หลีกเลี่ยงถ้อยคำที่สื่อว่าจะแบ่งผลประโยชน์ให้กรรมการหรือสมาชิก และหลีกเลี่ยงวัตถุประสงค์ที่ทับซ้อนกับกิจการที่ต้องมีใบอนุญาตเฉพาะ เช่น สถานพยาบาลหรือสถานศึกษา เว้นแต่จะขออนุญาตนั้นควบไปด้วย

ต้องมีคณะกรรมการตามจำนวนขั้นต่ำที่ระเบียบกำหนด โดยมีประธาน เลขานุการ และเหรัญญิกเป็นตำแหน่งหลัก ชาวต่างชาติเป็นกรรมการได้แต่นายทะเบียนพิจารณาสัดส่วนและถิ่นที่อยู่ประกอบ องค์กรที่มีกรรมการต่างชาติจำนวนมากควรเตรียมเอกสารแสดงที่อยู่ในไทยและเหตุผลความเชื่อมโยงกับวัตถุประสงค์

ใช้ได้เมื่อมีหนังสือยินยอมจากเจ้าบ้านหรือเจ้าของกรรมสิทธิ์ พร้อมสำเนาทะเบียนบ้านและแผนที่ตั้ง แต่ควรตรวจข้อบังคับของอาคารชุดหรือหมู่บ้านก่อน เพราะบางแห่งห้ามใช้เป็นที่ตั้งของนิติบุคคล และการเปลี่ยนที่ตั้งภายหลังต้องยื่นจดแจ้งเปลี่ยนแปลงกับนายทะเบียนทุกครั้ง

ผู้บริจาคใช้สิทธิลดหย่อนได้เมื่อองค์กรผู้รับอยู่ในประกาศรายชื่อองค์การหรือสถานสาธารณกุศลที่กระทรวงการคลังกำหนด การจดทะเบียนเป็นมูลนิธิเพียงอย่างเดียวยังไม่พอ ต้องยื่นขอขึ้นทะเบียนเพิ่ม โดยปกติต้องมีผลการดำเนินงานย้อนหลังและงบการเงินที่ตรวจสอบแล้วประกอบการพิจารณา

การเรี่ยไรในที่สาธารณะอยู่ภายใต้การควบคุมและต้องขออนุญาตต่อพนักงานเจ้าหน้าที่ตามพื้นที่ ส่วนการรับบริจาคผ่านช่องทางออนไลน์ของตนเองมีข้อกำหนดเบากว่าแต่ต้องแสดงบัญชีรับจ่ายให้ตรวจสอบได้ กิจกรรมที่มีการจับรางวัลเพิ่มความซับซ้อนอีกชั้นเพราะเข้าข่ายการเสี่ยงโชคที่ต้องขออนุญาตแยก

ต้องยื่นแบบแสดงรายการภาษีเงินได้นิติบุคคลตามกำหนด แม้ปีนั้นไม่มีรายได้เชิงพาณิชย์ องค์กรที่ได้รับการประกาศเป็นองค์การสาธารณกุศลได้รับยกเว้นภาษีสำหรับรายได้ตามเงื่อนไข แต่รายได้จากการประกอบกิจการที่ไม่เกี่ยวกับวัตถุประสงค์ยังเสียภาษี และหากมีลูกจ้างต้องหักภาษีเงินได้ ณ ที่จ่ายเช่นเดียวกับนายจ้างทั่วไป

ต้องจัดทำงบการเงินที่ผู้สอบบัญชีรับอนุญาตตรวจสอบ รายงานผลการดำเนินงาน และรายชื่อคณะกรรมการชุดปัจจุบัน แล้วยื่นต่อนายทะเบียนที่รับจดทะเบียนไว้ องค์กรที่ขาดการยื่นต่อเนื่องเสี่ยงถูกสั่งให้ชี้แจงและอาจถูกเพิกถอนได้ ซึ่งกู้คืนยากกว่าการยื่นล่าช้าแล้วเสียค่าปรับ

ต้องมีมติของที่ประชุมตามองค์ประชุมและคะแนนที่ข้อบังคับกำหนด แล้วยื่นจดแจ้งการเปลี่ยนแปลงต่อนายทะเบียนพร้อมรายงานการประชุม การเปลี่ยนแปลงมีผลต่อบุคคลภายนอกเมื่อจดแจ้งแล้ว ดังนั้นกรรมการชุดใหม่ที่ยังไม่จดแจ้งอาจถูกธนาคารปฏิเสธการเปลี่ยนผู้มีอำนาจลงนามในบัญชี

ทำได้สองทางหลัก คือขออนุญาตตั้งสำนักงานผู้แทนขององค์กรต่างประเทศ ซึ่งพิจารณาโดยหน่วยงานที่รับผิดชอบและมักผูกกับหนังสือรับรองจากหน่วยงานไทยที่จะร่วมงานด้วย หรือจัดตั้งนิติบุคคลไทยขึ้นใหม่แล้วทำงานผ่านองค์กรนั้น ทางที่สองควบคุมได้ง่ายกว่าแต่ต้องมีคณะกรรมการที่มีคนไทยร่วมด้วย

ต้องโอนให้แก่นิติบุคคลที่มีวัตถุประสงค์ในทางสาธารณประโยชน์ตามที่ข้อบังคับระบุ หรือตามที่กฎหมายกำหนดหากข้อบังคับไม่ได้ระบุ ทรัพย์สินไม่ตกแก่กรรมการหรือสมาชิกในทุกกรณี จึงควรระบุองค์กรผู้รับโอนไว้ในข้อบังคับตั้งแต่ตอนจัดตั้ง เพื่อไม่ให้ขั้นตอนเลิกกิจการค้างอยู่ที่การหาผู้รับ