ภาษีการรับมรดกและการรับช่วงทรัพย์สินของกิจการ

กฎหมายกำหนดประเภททรัพย์สินที่ต้องนำมานับไว้เป็นการเฉพาะ ได้แก่ อสังหาริมทรัพย์ หลักทรัพย์ตามกฎหมายว่าด้วยหลักทรัพย์ เงินฝากหรือเงินอื่นที่มีลักษณะเดียวกันซึ่งเจ้ามรดกมีสิทธิเรียกถอนคืน ยานพาหนะที่มีหลักฐานทางทะเบียน และทรัพย์สินทางการเงินอื่นที่กำหนดเพิ่มเติม ทรัพย์สินที่อยู่นอกรายการนี้ เช่น ทองคำแท่งหรือของสะสม จะไม่ถูกนับในฐานภาษีนี้ แม้จะยังเป็นทรัพย์มรดกตามกฎหมายแพ่งก็ตาม จุดนี้เป็นความเข้าใจผิดที่พบบ่อยที่สุดเมื่อครอบครัวเริ่มทำรายการทรัพย์สิน

ภาษีนี้คิดจากมูลค่าส่วนที่เกินเกณฑ์ที่กฎหมายกำหนดต่อผู้รับหนึ่งราย ไม่ได้คิดจากมูลค่ากองมรดกทั้งก้อน ดังนั้นถ้ามีทายาทหลายคนและแบ่งกันจนแต่ละคนได้ไม่ถึงเกณฑ์ ก็อาจไม่มีภาระภาษีเลย ประเด็นที่ต้องระวังคือการนับสะสม เพราะถ้าได้รับจากเจ้ามรดกรายเดียวกันหลายครั้ง มูลค่าจะถูกนำมารวมกัน ไม่ใช่แยกคิดครั้งต่อครั้ง และอัตราภาษีที่ใช้ยังต่างกันระหว่างผู้รับที่เป็นบุพการีหรือผู้สืบสันดานกับผู้รับรายอื่น

หน้าที่ยื่นอยู่ที่ผู้รับมรดก ไม่ใช่กองมรดกหรือบริษัทที่ออกหุ้น กำหนดเวลาคือภายในหนึ่งร้อยห้าสิบวันนับแต่วันที่ได้รับมรดกในส่วนที่เกินเกณฑ์ และสามารถขอผ่อนชำระได้ตามหลักเกณฑ์ที่กำหนดหากยื่นคำขอไว้ ในทางปฏิบัติวันที่เริ่มนับมักเป็นข้อถกเถียง เพราะการได้รับกรรมสิทธิ์จริงอาจเกิดหลังคำสั่งศาลตั้งผู้จัดการมรดกเป็นเวลานาน จึงควรเก็บเอกสารที่แสดงวันที่โอนกรรมสิทธิ์แต่ละรายการไว้ให้ชัด แทนที่จะยึดวันเสียชีวิตเพียงอย่างเดียว

ใช้หลักเกณฑ์ที่กฎหมายกำหนดซึ่งอ้างอิงมูลค่าตามบัญชีจากงบการเงินที่ใกล้ที่สุดก่อนวันได้รับมรดกเป็นฐานตั้งต้น เพราะหุ้นเหล่านี้ไม่มีราคาซื้อขายในตลาด สิ่งที่ทำให้ตัวเลขเพี้ยนคืองบที่ยังไม่ได้ปรับปรุงรายการค้าง เช่น ลูกหนี้ที่เก็บไม่ได้จริง สินค้าคงเหลือที่เสื่อมสภาพ หรือทรัพย์สินที่ตัดค่าเสื่อมจนเกือบหมดแต่ยังใช้งานได้ดี จึงควรปิดงบให้สะอาดและมีเอกสารรองรับก่อน เพราะฐานภาษีที่ผูกกับงบชุดนี้จะถูกใช้ต่อไปทั้งในแบบยื่นและในการแบ่งระหว่างทายาท

ผู้จัดการมรดกมีหน้าที่รวบรวมทรัพย์สิน ชำระหนี้ของกองมรดก และแบ่งให้ทายาทตามสิทธิ ในส่วนที่เกี่ยวกับบริษัท งานที่ต้องประสานคือขอสำเนางบการเงินและทะเบียนผู้ถือหุ้น ตรวจสอบว่ามีเงินให้กู้หรือหนี้ค้างระหว่างผู้ตายกับบริษัทหรือไม่ และดำเนินการโอนหุ้นเข้าชื่อทายาทเมื่อได้รับคำสั่งศาลแล้ว ข้อควรระวังคือผู้จัดการมรดกไม่ได้กลายเป็นกรรมการโดยอัตโนมัติ การสั่งจ่ายเงินของบริษัทยังต้องทำโดยผู้มีอำนาจตามหนังสือรับรองเท่านั้น

หนี้นั้นเป็นสิทธิเรียกร้องที่ตกทอดเป็นทรัพย์มรดก บริษัทจึงยังคงเป็นลูกหนี้เหมือนเดิม เพียงแต่เจ้าหนี้เปลี่ยนเป็นกองมรดกและต่อไปคือทายาทตามส่วน ฝั่งบัญชีของบริษัทให้เปลี่ยนชื่อคู่สัญญาในทะเบียนคุมพร้อมแนบเอกสารประกอบ ไม่ใช่ตัดหนี้ออกจากงบ เพราะการตัดออกโดยไม่มีการปลดหนี้เป็นลายลักษณ์อักษรจะกลายเป็นรายได้ที่ต้องเสียภาษี ถ้าครอบครัวตั้งใจจะยกหนี้ให้บริษัทจริง ต้องทำหนังสือปลดหนี้และรับรู้ผลทางภาษีอย่างเปิดเผยในรอบบัญชีนั้น

ที่สำนักงานที่ดินจะมีค่าธรรมเนียมการจดทะเบียนโอนซึ่งคิดในอัตราสำหรับการรับมรดกระหว่างทายาทโดยธรรม แตกต่างจากการซื้อขายทั่วไป และอาจมีภาษีเงินได้หัก ณ ที่จ่ายหรืออากรแสตมป์เข้ามาเกี่ยวข้องขึ้นอยู่กับลักษณะรายการ นอกจากนี้ยังมีภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างที่เดินต่อทุกปีไม่ว่าจะโอนเสร็จหรือยัง ทายาทจึงควรตรวจยอดค้างของปีก่อนหน้าด้วย เพราะหนี้ภาษีท้องถิ่นที่ค้างอยู่จะติดไปกับตัวทรัพย์และกลายเป็นภาระของผู้รับโอน

หุ้นในบริษัทไทยรับได้ แต่ต้องดูสัดส่วนการถือหุ้นของคนต่างด้าวรวมทั้งบริษัทว่ากระทบต่อสถานะตามกฎหมายว่าด้วยการประกอบธุรกิจของคนต่างด้าวหรือใบอนุญาตเฉพาะที่บริษัทถืออยู่หรือไม่ ถ้าเกินเกณฑ์อาจต้องปรับโครงสร้างหรือขออนุญาตเพิ่ม ส่วนที่ดินมีข้อจำกัดเข้มกว่ามาก โดยหลักผู้รับที่เป็นคนต่างด้าวจะต้องจำหน่ายภายในระยะเวลาที่กฎหมายกำหนด เว้นแต่เข้าข้อยกเว้นเฉพาะ จึงควรวางแผนล่วงหน้าว่าจะให้ทายาทต่างชาติรับเป็นตัวเงินหรือรับเป็นทรัพย์ประเภทอื่นแทน

ต้องแยกสองช่วง เงินได้ที่เกิดถึงวันเสียชีวิตให้ยื่นในนามผู้ตายสำหรับปีภาษีนั้น ส่วนเงินได้ที่เกิดหลังจากนั้นระหว่างที่ทรัพย์ยังไม่แบ่ง จะยื่นในฐานะกองมรดกที่ยังไม่ได้แบ่ง ซึ่งเป็นหน่วยภาษีต่างหากตามประมวลรัษฎากร ผู้จัดการมรดกหรือทายาทที่ครอบครองทรัพย์เป็นผู้ยื่นแทน ตัวอย่างที่พบบ่อยคือค่าเช่าอาคารและดอกเบี้ยเงินฝากที่ยังเข้าบัญชีต่อเนื่อง ถ้าปล่อยไว้โดยไม่ยื่น จะกลายเป็นภาระเบี้ยปรับเงินเพิ่มที่ทายาทต้องรับผิดชอบร่วมกันในภายหลัง

ชุดหลักคือใบมรณบัตร คำสั่งศาลตั้งผู้จัดการมรดกหรือพินัยกรรมถ้ามี บัตรประจำตัวของผู้รับ และเอกสารแสดงกรรมสิทธิ์ของทรัพย์แต่ละรายการ เช่น โฉนดที่ดิน สมุดหรือหนังสือรับรองยอดเงินฝาก ทะเบียนรถ และใบหุ้นพร้อมสำเนาสมุดทะเบียนผู้ถือหุ้น กรณีหุ้นบริษัทจำกัดให้แนบงบการเงินที่ใช้เป็นฐานคำนวณด้วย นอกจากนี้ถ้าจะขอผ่อนชำระต้องยื่นคำขอพร้อมแบบตั้งแต่ต้น ไม่ใช่ยื่นภายหลังเมื่อพบว่าเงินไม่พอชำระในคราวเดียว