อนุญาโตตุลาการและการไกล่เกลี่ย

เหมาะเมื่อคู่สัญญาอยู่ต่างประเทศ ต้องการความเป็นส่วนตัว หรือข้อพิพาทต้องใช้ผู้ชี้ขาดที่เข้าใจอุตสาหกรรมเฉพาะทาง เช่น ก่อสร้าง พลังงาน หรือประกันภัยต่อ ในทางกลับกันถ้าเป็นหนี้ที่มีเอกสารชัดและลูกหนี้อยู่ในไทย ศาลไทยเร็วกว่าและมีมาตรการยึดอายัดในมือตั้งแต่ต้น

อย่างน้อยสี่อย่างคือสถาบันหรือกฎที่ใช้ จำนวนอนุญาโตตุลาการ สถานที่ดำเนินกระบวนพิจารณา และภาษาที่ใช้ ข้อที่ตกหายบ่อยที่สุดคือภาษา ซึ่งกลายเป็นต้นทุนก้อนใหญ่เพราะต้องแปลเอกสารทั้งกองในภายหลัง การเขียนกว้างว่าให้ระงับโดยอนุญาโตตุลาการเฉย ๆ มักเปิดทางให้คู่กรณีโต้แย้งเขตอำนาจได้

สถานที่ดำเนินกระบวนพิจารณาคือจุดที่กำหนดกฎหมายที่ใช้ควบคุมกระบวนการและศาลที่มีอำนาจเพิกถอนคำชี้ขาด ส่วนสถานที่นั่งพิจารณาเป็นเพียงห้องที่นัดเจอกันจริงและย้ายได้ตามความสะดวก การเข้าใจสลับกันสองคำนี้ทำให้หลายสัญญาไปตกอยู่ใต้กฎหมายของประเทศที่คู่สัญญาไม่ได้ตั้งใจ

ค่าธรรมเนียมเริ่มต้นสูงกว่าศาลเพราะต้องจ่ายค่าตอบแทนอนุญาโตตุลาการและค่าบริหารสถาบัน แต่ชั้นเดียวจบและไม่มีอุทธรณ์เนื้อหา ทำให้คดีที่ซับซ้อนอาจใช้เวลารวมน้อยกว่าการไล่สามศาล ควรประเมินจากมูลค่าข้อพิพาทเทียบค่าธรรมเนียมก่อนตัดสิน ไม่ใช้ความรู้สึกว่าอย่างไหนถูกกว่า

คุ้มในกรณีที่ความสัมพันธ์ทางธุรกิจยังต้องไปต่อ หรือเมื่อทั้งสองฝ่ายมีจุดอ่อนทางพยานหลักฐานคนละด้าน ข้อสำคัญคือทำบันทึกข้อตกลงที่ได้ให้มีสภาพบังคับ เช่น ทำเป็นสัญญาประนีประนอมและถ้าคดีอยู่ในศาลแล้วให้ศาลพิพากษาตามยอม จะช่วยให้ไม่ต้องเริ่มคดีใหม่หากผิดนัด

ถ้าใช้ภาษาอังกฤษเป็นภาษาของกระบวนการ เอกสารภาษาไทยต้องมีคำแปลอังกฤษที่ผู้แปลรับรองความถูกต้อง และในทางกลับกันเมื่อนำคำชี้ขาดมาบังคับที่ศาลไทยต้องมีคำแปลไทย หนังสือมอบอำนาจและเอกสารบริษัทจากต่างประเทศมักถูกขอให้ผ่านสายรับรองของประเทศต้นทางก่อนด้วย

ได้สองทาง คือขอมาตรการชั่วคราวจากคณะอนุญาโตตุลาการเอง และขอจากศาลที่ทรัพย์สินตั้งอยู่ ในทางปฏิบัติคำสั่งของศาลมีน้ำหนักบังคับกับธนาคารและหน่วยงานทะเบียนมากกว่า จึงมักใช้ทางศาลควบคู่ไป โดยไม่ถือว่าเป็นการสละสิทธิในข้อสัญญาอนุญาโตตุลาการ

ได้ โดยยื่นคำร้องต่อศาลไทยพร้อมต้นฉบับหรือสำเนารับรองของข้อสัญญาอนุญาโตตุลาการและคำชี้ขาด พร้อมคำแปลไทยที่รับรองแล้ว ศาลจะไม่รื้อเนื้อหาข้อพิพาทใหม่ แต่ตรวจเหตุปฏิเสธตามที่กฎหมายกำหนด เช่น ความสมบูรณ์ของข้อสัญญา การได้รับแจ้งอย่างเหมาะสม และความสงบเรียบร้อยของประชาชน

เหตุที่ใช้ได้จำกัดอยู่ที่ความบกพร่องของกระบวนการ ไม่ใช่ความไม่พอใจในผล เช่น ข้อสัญญาไม่สมบูรณ์ คู่กรณีไม่ได้รับโอกาสต่อสู้คดีอย่างเหมาะสม คำชี้ขาดวินิจฉัยเกินขอบข้อพิพาทที่เสนอ หรือองค์คณะไม่เป็นไปตามที่ตกลง การอ้างว่าอนุญาโตตุลาการตีความสัญญาผิดโดยลำพังมักไม่พอ

ทำได้แต่มีเงื่อนไขและแนวปฏิบัติที่รัฐกำหนดเป็นการเฉพาะ สัญญาบางประเภทต้องได้รับความเห็นชอบก่อนจะใส่ข้อสัญญาอนุญาโตตุลาการลงไป จึงควรตรวจกรอบระเบียบที่ใช้กับหน่วยงานคู่สัญญานั้นก่อนร่าง แทนที่จะคัดข้อสัญญามาตรฐานจากสัญญาเอกชนมาใช้ทั้งดุ้น

ดูความเข้าใจอุตสาหกรรมของข้อพิพาท ภาษาที่ใช้ได้จริงโดยไม่ต้องพึ่งล่ามทุกคำ ประวัติการเขียนคำชี้ขาดที่ให้เหตุผลชัด และความไม่มีส่วนได้เสียกับคู่กรณีหรือที่ปรึกษาทั้งสองฝ่าย ควรขอคำเปิดเผยข้อขัดกันของผลประโยชน์เป็นลายลักษณ์อักษรก่อนตอบรับการแต่งตั้ง

เป็นความลับได้มากกว่าศาลอย่างชัดเจน แต่ไม่สมบูรณ์ เพราะเมื่อฝ่ายใดนำคำชี้ขาดไปบังคับหรือขอเพิกถอน สำนวนบางส่วนจะเข้าสู่ระบบศาลซึ่งเปิดเผยได้ ทางที่ทำได้คือเขียนข้อสัญญาความลับให้ครอบคลุมพยานผู้เชี่ยวชาญและที่ปรึกษาด้วย และตกลงล่วงหน้าว่าอะไรเปิดเผยได้เมื่อต้องบังคับคดี